جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
623
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
بديهى بود كه واگذارى تمام منابع ثروت بوسيلهء امتيازنامهاى در دست حريف كه خود از ديرباز خيالات و يا لااقل آرزوهائى دربارهء آنها داشت و امكان دسترسى بر آن در آينده بود و اين اعتقاد راسخ ( كه پاك بىاساس بود ) كه دولت انگليس حامى كار بارون دورويتر و بدون سروصدا بانى واقعى آن نقشه بود . دولت روس رفتار انزجارآميزى توأم با تهديد در پيش گرفت و خواستار شد كه انگلستان اطمينان رضايتبخشى بدهد . اين جريان شاه را سخت نگران ساخت و تاروپود آن نقشهء نارس بر باد رفت . در سرزمينى و نزد حكومتى مثل ايران اين موضوع چندان مهم به نظر نمىرسيد كه چه دليلى مايهء شكست امتيازنامهء رويتر شده بود ، زيراكه پس از بازگشت همايونى از سفر اروپا مبلغ وديعهء او را با نهايت بىانصافى ضبط و بهانه كردند كه چنان كه در مادهء 8 پيشبينى شده بود وى كارها را شروع نكرده بود « 1 » و چنين مىنمود كه دولت ايران راه بس آسان و خلاف قاعده را جهت فرار خويش از آن وضع پرتشويش اختيار كرد . بارون كه واقعا حق اعتراض و شكايت داشت براى جبران خسارت خود به تلاش افتاد ، اما تا شانزده سال بعد كه مادهاى در امتيازنامهء بانك شاهنشاهى به نفع او جا دادند حرفهايش هيچگونه اثرى ننموده بود . دلايل شكست - اين دو نكته در نزد همهء منتقدين بىغرض آشكار است كه امتيازنامه از همان اوان كار محكوم به شكست شد و از بين رفتن آن از لحاظ مصالح ايران نبايد موجب تأسفى شود . آن برنامه را مسائل ابتكارى متعددى سخت سنگين نموده بود و هيچ فرد و بلكه هيچ شركتى نمىتوانست از عهدهء انجام حتى نيمى از مواد آن برآيد و چنان كه سرهنرى رالينسن خاطرنشان نمود : « فقط در صورتى كه قلمرو شاه بوسيلهء قراردادى بين دول اروپا وضع بيطرفى بلژيك را احراز مىكرد ، اجراى امتيازنامه شايد بوسيلهء يك كمپانى يا سنديكاى
--> ( 1 ) - اين ماده مقرر مىداشت كه اگر كارها در عرض پانزده ماه از تاريخ امتيازنامه شروع نشود وجه وديعه بنفع دولت ايران ضبط خواهد شد . رويتر اظهار مىداشت كه با خاكريزى مسير خط آهن رشت كه قسمتى از آن در مدت كوتاهى به اتمام رسيده بود كار را شروع كرده ، ولى دولت ايران هم ادعا داشت كه ريلگذارى نشده بود و براى استخراج معادن هم اقدامى نكرده بودند .